Tanda nin Panahon

Sa sarong bulod sa Lafayette, sarong lugar sa Costa County sa California, nakatirindog an rinibong mga puting krus. Naagihan ko ini kan nakalihis na bulan mantang lunad nin tren kan BART pasiring Antioch kun sain maluto ako nin pansit bato, inulas asin picadillo sa harong kan sakong pinsan para sa semanahan na novena kan organisasyon kan mga taga-Iriga para sa kafiestahan kan patron kan ciudad, si San Antonio de Padua. Sa pinakaituktok kan bulod, nasalimbadan ko an sarong karatula, may nakasurat na numero na sa giromdom ko lampas na sa apat na ribo - an bilang kan mga nagkagaradan nang soldados na Amerikano sa giyera sa Iraq kan Mayo. Binabago an numero susog sa nagbabago man na estadistika kan giyera. Sa atubangan kan sakong puesto, nakatukaw an sarong joven na soldados, garo yaon sa bakasyon alagad nakasulot kan bagong uniporme kan army, an "pixilated" na istilo kan tela kaini garo repleksyon kan tanawon duman sa Lafayette huli ta garo may mga krus ini asin an kabilugan na kolor minaitok sa puti, bulaw, abo, mga kolor na garo para nganing magin tawong-lipod an nagsusulot kaini sa disyerto.

Nagiromdoman ko an biyahe kong ini kasunod kan nominasyon ni Barack Obama bilang kandidato kan Democrats para sa pagka-presidente kan E.U. Saro kaya sa nakapadaog ki Hillary Clinton iyo an saiyang naggigilo-gilong paninindugan manongod sa Iraq. Habo siyang mag-ako na nasala siya sa pagsuporta sa pagpapadara nin mga soldados sa Iraq mantang si Obama kan 2002, nagpahayag na nin pagkontra sa inaapod niyang "rash war" na kulang sa hararom na pagkaintindi asin pagtasa kan giyera.

Sa hiling ko, an giyera sa Iraq saro sa magiging dakulang isyu, apuera sa ekonomiya, sa botohan sa pagka-Presidente. Sa tahaw kan pagluya kan ekonomiya kan nasyon, na mahihiling halimbawa sa paglangkaw kan presyo kan gasolina digdi, an posisyon manongod sa giyera sa Iraq, na sarong sukulan kan paghuros-langkaw kan NYSE, iyong mataong kapangganahan o kadaugan sa maralaban sa eleksyon.

Sa ngonian, an nangongorog asin nakapairarom na diskurso bilang hustipikasyon sa pagsawsaw kan Amerika sa Iraq iyo an inaapod na "clash of civilization", na sa simpleng pagtaram, binubulang an sibilisasyon kan mga Kristiyano sa mga Muslim. Dawa sa madalian sanang pagrikisa, mahihiling an simplistiko asin ironiya kan terminong ini, na sa ngonian, huli sa bentahe kan espasyong demokratiko kan Amerika nahihiling na an kaluyahan, asin an "myopia" asin "paranoia" kan diskurso.

Inaasahan na si McCain, susugon pa giraray an sinambit na pagiisip asin lohika. Sa edad niya, ejemplo siya kan "quintessential" na Republikano, na nagtutubod sa sugong na depinisyon kan katalingkasan, sa paghiling hali sa mata nin, asin para sa Amerikano. Mantang si Obama, huli ta produkto siya kan padagos na sulog kan kasaysayan nin may kolor na mga tawo, na susugon ta ki Lincoln, ki Rosa Parks, ki Martin Luther King, kan mga parasurat na si Langston Hughes o si June Jordan magin sa atletikong sinda Tommy Smith o si Michael Jordan asin sa mga milyones na migrante sa Amerika; inaasahan na saro man nanggad na tanda nin bagong panahon, nin pag-asa na an "daga nin may katalingkasan", bako na lang man nanggad para sa mga Amerikano kundi para sa gabos na mga tawo sa mundo. Alagad, iyo, mahihiling ta kun tama an paglaom na ini, ngapit.

An Abaka sa Satong Kasaysayan asin an Glocalization

Kan nagpasyar ako sa sarong dakulang mall sa San Francisco pakatapos kan sakong klase ngonian na semestre, may nahiling akong mga itinitinda na bistado ko an materyal. Dai nasala si hona ko, iyong gayo si tuod ko, abaka man nanggad si mga pang-interior decor na nahiling ko. Naisip ko na dai mo huhunaon na an sarong materyal na dati katakod sana sa paggibo nin pisi, kataid asin parte na kan mga aksesorya na may mga bistadong pangaran arog kan Lladro o kaya Swarovski.

Halawigon naman nanggad an inabot kan abaka, poon na ini mabisto kan mga Amerikano na mas marhay na materyal para sa saindang mga barko kan panahon nin saindang imperialistang pananakop sa satong nasyon. Sa ngonian, sa pag-oolay manongod sa abaka, dai nalilingawan, siring sa inooro-otrong reklamo, asin siring sa titulo kan libro ni Norman Owen kan nagrereynar an abaka sa satong rona , na nagdara lang ini nin "Prosperity Without Progress." Panahon na garong magka-igwa kita nin bagong perspectibo, nin ibang panan-aw.

Panahon nang makanood kita sa satong kasaysayan asin gibohon an pagpapakarhay kan presente asin futuro kan satong nasyon, sa tabang kan leksyon kan nakaagi. Halimbawa, an abaka. Kan aki pa ako, may kanta kaidto na sarong pampadisganar sa amay na pag-aagom: "...(dawa) suru-Sabadong maghagkot/kulang pa nganing ibakal nin sinapot." Para sa mga yaon sa marriage counseling, magayon ining materyal. Alagad, sa mga yaon sa industriya kan abaka, saro ining disintensibo. Mabusisi man nanggad an pagpuproseso kan abaka. Si Luis Nee, sarong Francong botanist na nakadigdi sa Bikol kan 1792 asin iyong kagsadiri kan apelyidong nakatakod sa scientific name kan abaka; asin si Frederick Sawyer, sarong Amerikanong parasurat, parehong naka-obserbar kan mabusising prosesong ini. Alagad, kun hihilingon ta sa tamang perspektibo, ini huli man ta kan magdirigdi sinda, yaon pa sa pre-Industrial na panahon an produksyon kan abaka. May mga modernisasyon naman na nangyari sa mga proseso asin paagi kan produksiyon kaini. Alagad, bako ini an punto ko digdi kundi an realidad kan pagbabago. An abaka puede pang magin salbasyon kan kapagtiosan kan Bikol. Kaipuhan sanang hilingon ta kun paano ini makakasabay sa mga pagbabago kan panahon.

Kan marhay pa an barakalan kan abaka, an Iriga, segun ki William Freer, an Amerikanong Superintendente kan public schools sa Camarines Sur, ika-tolo sa pinakadakulang pinagkukuahan nin abaka sa Ambos Camarines, sunod sana sa Nueva Caceres asin sa Daet. An abaka an nagdara kan mga Basqueng apelyido arog kan Garchitorena asin Sarratos, an taga Tayabas na Abella (kan bistadong Quince Martieres); asin Lamiel, Garcia asin si Feced (Quiapquiap) na magkaigwa nin mga tanuman sa palibot kan Mt. Iriga. Ini man an dahilan kun tano ta kadakul na mga dayuhan sa Iriga pag-abot kan mga Amerikano sa rehiyon. Halimbawa, an mahilig sa pabayleng si Brig. Gen. James Parker, na kan nadestino sa Iriga kan 1902 saro pa sanang koronel, nakursunadahan na maray an sarong mestisang Tsino, na biyo niya pating isinurat sa saiyang memoir, The Old Army. Asin kan 1930s, an sinasabing Greta Garbo of the Philippines, iyo an taga-Irigang si Gilda Gales na an ama, ahente kan Smith, Bell and Kline na parabakal nin abaka asin kan ilang-ilang oil na saro kan produktong bantog an Iriga poon pa kan panahon nin Kastila. Para mientras, sa Albay, sa mga sinurat ninda Montero y Vidal, Jose Montano, Polo de Lara, an Francong si Alfred Marche, an Aleman na si Feodor Jagor asin an dating gobernador kan provincia na si Alvarez Guerra, igwa nin mga memorya kan kasikatan kan abaka na sa panahon na idto, naggibo kan Albay bilang saro kan pinakamayaman na provincia sa enterong nasyon. Dai lang mahahaloy sa pag-abot kan 1900, mamartsa si Gen. Kobe sa Bicol nganing bukasan an rehiyon sa merkadong mundial o global market.
Ini an teatro asin merkado na kaipuhan tang atubangon, na magkaigwa nin bagong panan-aw asin kakayahan, kun boot tang makilaban an mga lokal tang produkto, arog kaidtong abakang nahiling ko sa Nordstrom. An apod kan panan-aw na ini, iyo an glocalization.

Anomaliya kan satong Panahon

Sarong balaog asin busong an mabuhay sa satong panahon nin dakulang kontradiksyon. Isipon mo sana an imahen nin mga astronauts na nagiirahay kan sarong parte nin spacelab sa kahiwasan nin kalangitan asin an lalawgon nin sarong aking nakalinya sa tindahan para sa baratong bagas. O kaya an surusuan nin mga tawo sa laog nin sarong container van asin an mga turistang nagsa-sunbathing sa beach, nakaatubang sa kahiwasan kan dagat asin sa irarom nin asul na langit. Mahapot ka, nag-aano an mga tawo sa laog nin container van? Alagad ini presisamente an nangyari sa sobra sa sanggatos na mga trabahador na haling Burma kan Abril 9. Singkwenta y cuatro sainda, herak nin Diyos, nagadan man lang sa kakulangan nin doros. Pasiring kuta sinda sa Phuket, an midbid na pangturistang lugar sa Thailand, alagad ilegal an saindang paglaog sa Thailand kaya ngani sa laog nin container van sinda ilinunad.

Asin ini an anomaliya kan depinisyon asin realidad kan inaapod na kauswagan o development sa satong panahon. Naaabot ini huli sa ganot, luha asin dugo kan mga ordinaryong tawo. Sa sistemang ini, inaapod lang talaga sinda sa pangekonomiyang termino, bilang "factors of production". "Labor" sa English, asin an garo inosenteng kawaran nin tawo sa termino nagpapahiling sana kan saindang awsencia sa orolay manongod sa kauswagan. Mahihiling ta ini halimbawa sa mga pangturistang proyekto kun sain an ordinaryong namamanwaan iniitsa-puera, OFF LIMITS kun baga. An pirmeng osana kan mga para-aleluya kan siring na mga proyekto, iyo na kaipuhan an sakripisyo sa parte kan mga namamanwaan para sa panghaluyan na benepisyo. Alagad ini ngani an problema kaiyan, an namamanwaan sana an nagsasakripisyo asin an benepisyo, talagang haloy nindang makukua. Asin katubuan, dai na. Talagang binibiribid ninda an depinisyon kan inaapod tang "hospitality" sa kahulugan kaini kan yaon pa an mga base militar kan Amerikano sa Subic.

An kagadanan kan 54ng mga Burmese sarong pag-arog nin realidad sa sarong halipot na istorya kan parasurat na Palestino na si Ghassan Kanafani. Sa saiyang novella na "Men in the Sun", saiyang inistorya an pagpurbar nin sarong driver na ilusot an tolong mga Palestino na mahanap trabaho sa Kuwait sa pagpalunad sainda sa laog kan tanke nin tubig sa likod kan saiyang truck. Sa huring parte kan istorya, mantang inaapon niya an mga bangkay kan tolo sa basurahan, nakua na lang kan driver na maghapot: "Why didn't you knock on the sides of the tank? Why didn't you bang on the sides of the tank? Why? Why? Why?"

An anomaliya kan satong panahon iyo na aram ta an kasimbagan. Para sa mga ordinaryong mga namamanwaan, an kinaban kipot arog kaidtong container van na linunadan kan mga Burmese o an tangke nin tubig kun sain nautsan sa init kan disyerto an tolong Palestino. An kauswagan, arog kan baybay asin dagat, halimbawa sa Phuket o sa Caramoan, na ginigibong OFF LIMITS para sa mga kasaraditan.

An anomaliya kan satong panahon iyo ta naghahapot pa kita kun tano.

MANONGOD SA DILA ASIN PAGNAMIT

An enot na minapasaluib sa Pinoy iyo an saiyang dila asin pagnamit. Garo nasabi na ini ni Gilda Cordero Fernando sa saro niyang essay ("Where's the Patis?", garo). Pakalihis man nanggad nin perang aldaw digdi sa Steyts na katubuan may trigo, dakul na asin asin asukar, asin karneng baka, mga ensalada an sinasabsab; napungaw na an sakong dila kan mga kinatudan: prinitos na sapsap kaiba an ginisang maluto pagka-aga, may sawsawan na suka na may sili o kaya kamatis na may sibulyas asin laya; tsokolateng kakaw gibo sa Baao, pagpangodto, inihaw na tilapia haling Buhi, may kaagom na kinilaw na pako dara-dara kan mga Agta hali sa Waras, sa pamanggihan, okoy na buyod ka-ilusyon an tinuktok.

Ining huri an nagigiromdoman ko an ritwal nin paggibo: an tagadtad kan sundang sa tuktukan (kaya arog kaiyan an pangaran); an hamot kan pinulpog na tanglad, an namamarong na buyod na pinabayaan sa istanteng kawayan nin mga tolong aldaw. Nagiromdoman ko an mga kadaragahan ni Luis (Cabalquinto) sa saiyang tula "Passing By Women at the Riverside in Magarao" (dai na ako sigurado kan titulo, magurang man kamo!) alagad, prueba ini na malingawan na an mga rawit-dawit bako lang an rason kan nagpabuyong magrawit-dawit.

Alagad, yaon na ako digdi ngonian. "Have come, am here.", sabi ngani kaiyan ni Xoce Garcia Villa. Yet, I haven't really come man, come on. Ano ka man baya ta siring an dinudumanan? Kaya, pakalihis na matoom ko na an mga ruta kan mga bus na sakong sinasakyan hinanap ko na an mga Oriental Stores nganing magbakal kan mga natudan. Oriental, kaya mga Tsino o kaya Vietnamese an yaon duman, may mga Pinoy na pagkakan man, pati ngani katnga o la-ing sa Tagalog. Makangalas ta dai na ako napupungaw, asin ngonian pusuan na an sakong dila na magkakan maski anong inaapag kan lamesa kan Amerika, sarong dakulaon na buffet na dapat mag-ingat ka ta baka ma ecoli (na bako man daang totoo na sa Taco Bell nagpoon, iyo garing na kun maulakitan ka kaini, sa taco-bets ka man madalagan, pasintabi sa mga nagkakakan).

Nganing maghalipot an sakong istorya, asin kun huna nindo pinasaluib ko na an sadiri kong dila, dangoga. Kan magbasa ako kan sakong poem sa English (kun sain ako dai nagsurat sa haros beynteng taon); sabi kan sakong professor sa confessional poetry, "you have a sincere and authentic voice, especially with your diction." Ehem, na boot sabihon, yaon pa man an tinuktok sa sakong dila. Dapat, ta arin managom sa sarsa kaining "maalsom, maharang an namit," na sa pagkaliputok asin lumhok, mapapakurahaw ka nin "Viva la virgen!" (Hali sa sakong rawit-dawit na "Pagkakakan nin Tinuktok").