Tao po...

Sa samong klase sa kritisismo, an sakong professor minsan naghapot: "Hello, are there humans in these texts?" Digdi, boot niyang mahiling mi an ausencia nin tawo sa mga perang obra na samong binabasa na garo nagin na sana daing direksyon na sulog nin mga tataramon na mayo si nagtataram. Nagiromdoman ko ini katakod kan pagtumbok kan Santo Papa Benedikto XVI kan sarong kawsa kan lakop na kapagtiosan sa kinaban sa ngonian sa saiyang mensahe para sa World Day of Peace kan Bagong Taon. Segun saiya: "The recent crisis demonstrates how financial activity can at times be completely turned in on itself, lacking any long-term consideration of the common good. This lowering of the objectives of global finance to the very short term reduces its capacity to function as a bridge between the present and the future, and as a stimulus to the creation of new opportunities for production and for work in the long term. Finance limited in this way to the short and very short term becomes dangerous for everyone, even for those who benefit when the markets perform well."
Digdi sa Amerika nahiling ko an peligro kan siring na padalagan nin ekonomiya na an inimat-imatan sana iyo an hiridalian na ganancia. Nahiling ko ini sa lakop na "automation," o an pagpadalagan kan mga negosyo na nakasandig sa mga bagong teknolohiya asin makina. Kun mabakal ka sa Home Depot halimbawa nin mga materyales sa harong, kun igwa kang credit card, papadarusduson mo na lang ini sa sarong instrumento na mabasa kan saimong account number sa bangko, kun gurano an kakaltason duman na iyong presyo kan saimong binakal. Dangan, maluwas an resibo na garong dilang dinidila-dilaan ka mantang ini naglululon asin saimong kinukua. Ika man, ilalaog mo na sa plastic an saimong mga binakal. Tapos an transaksyon. Maluwas ka na, mayong tawong masitar saimo o masabing, mabalos. Kun matingag ka, an camera ni Big Brother garo idong nakasunod sa lambang hiro mo.
Pagmakarga ka naman nin gasolina sa Costco, halimbawa pa, siring man na proseso an gigibohon mo na gamit an credit card mo. Matipa ka lang kun perang litro, dangan isusutsot mo na an nguso kan hose sa saimong awto abot na ini makargahan kan itinipa mong litro nin gasolina. Dangan, mahali ka na. Mayong gasoline boy na matrapo-trapo kan salming kan saimong kotse o masabing, "namamasko sir."
Mga ladawan ini kan pagigin eficiente kan dalagan kan buhay sa America. Mga ehemplo ini kan nakapairarom na pagpapahalaga sa rikas, digdi sa nasyon asin panahon na ini, ta sabi ngani ni Bill Gates, "this is the age of velocity." Alagad, sa irarom man kaini an ausencia nin tawo. Mantang nakaka-ara an "work ethics" kan mga Amerikano, an sistema ninda igwang karakter nin dai pakilabot o magin tuyong pagpara kan presencia nin tawo sa trabaho.
Sa hiling ko, saro ining kawsa kan krisis man digdi. Sa katuyuhan na makaganancia sa paagi nin pagtitipid sa trabahador, nauso an "outsourcing" kan produksyon. Kaya, halimbawa, an mga pantalon asin sapatos, dai na ginigibo kan mga Amerikano kundi nin mga Mexicano, Tsino o magin Filipino. Iyo, nakakatabang ini sa ekonomiya kan sinambit na mga nasyon, alagad, may epekto man ini sa kadaklan na mga namamanwaan digdi. Nawawaran sinda nin trabaho mantang ang mga kapitalista, nagtataghoy pasiring sa bangko.
Dai ko sinasabi na haralian nin trabaho an mga Pinoy. Sa hiling ko sana, tama an Santo Papa na dapat isipon an panharaloyan asin pandakulan na karahayan bako idtong nakakabenipisyo sana sa madaling panahon asin dikit na mga tawo. Asin sa hiling ko, an problemang ini nag-uugat sa merkantilistang paghiling sa trabaho. Sa panan-aw na ini, an trabaho o labor, saro sanang "economic factor of production" na an katuyuhan, magproducir nin "goods and services." Boot sabihon, saro ining paagi para sa sarong katuyuhan na kun iisipon luwas sa kahulugan kan pa'no magin o mabuhay na sarong tawo. Kun ikukumpara ta an kahampang na tataramon ta sa trabaho na "hanap-buhay," katakod ini sa kabilugan kan satong eksistencia. Kun kita nagtatrabaho, naghahanap kita nin ikakabuhay na magtatao nin kahulugan sa satong buhay. An panan-aw na ini, sa hiling ko oyon sa katukduan ni Santo Papa Juan Pablo Segundo sa Laborem Exercens kan 1981 kun sain sinabi niya na maiintindihan sana an kahulugan kan trabaho kun hihilingon asin ikokonsiderar an nakapairarom na isyu kan dignidad nin tawo, sarong isyu na enot naman tinaan doon kaidto ni Santo Papa Leo XIII sa saiyang encyclical na Rerum Novarum. Sa nangyayari ngonian sa ekonomiya kan kinaban, nahihiling ta an ausencia nin dignidad kan tawo. Kamugtakan ining mahihiling ta sa hapot na ini: "Ano an sinasabi mong dehumanisasyon, Worker Number 1111958?"