Pandadaya sa Pirilian

Saro kan na-obserbaran ko sa naka-aging pirilian digdi sa Estado Unidos iyo an mga presinto o polling places. Sato sa Pilipinas, pirme ining mga pampublikong eskwelahan ta an Department of Education iyo an tradisyonal na katuwang kan COMELEC sa pagpapaboto abot sa iskutenyo. Digdi, magin an garahe kan harong ginigibong botohan. Daing gayong gastos (kumpara sa milyones de pesos na pirmeng ginagasto kan satong gobyerno) ta mga naaalsang mga eskaparate o booths lang an mga kinakaipuhan kun sain makakasurat an mga botante nin sekreto. Sa hiling ko, an sistemang ini, pagpapahiling bako kan hababang pagpapahalaga sa sufragio kan mga Amerikano kundi kan halangkaw na hagyan kan pagigin onesto ninda. Siyempre may mga "exceptions" digdi, halimbawa si Watergate scandal kan depuntong Richard Nixon, an mga nakakasukang life-style kan mga CEOs sa Wall Street, o kaya magin an pag-agaw kan mga Kano kan satong rebolusyon kan 1896, alagad sa kagabsan ini an nahihiling kong indikasyon kaini ta dai pa ngani na-beynte kuatro oras pakatapos kan eleksyon, igwa na tulos resulta asin sa siring na panahon, tinaas na tulos ni McCain an puting bandera.

Naisip ko kun ano daw nyako kun gibohon man sa harong kan mga ciudadano sa satong nasyon an pirilian, may siring daw na resulta? O baka orog na magigin madugo o kaya mawalat nin mamundong digta sa satong kasaysayan.

Siring kaini an sakong nadukayan sa duwang insidente nin pandadaya sa pirilian na nakasurat sa satong kasaysayan. Enot iyo an na-notaran ni Dean C. Worcester, an dating Commissioner kan Interior Department sa panahon kan pananakop kan mga Amerikano sa satong nasyon, sa pirilian na ginibo sa sakong banwaan na Iriga, kan October 21, 1898. Segun ki Worcester, an eleksyon ginibo sa pamamahala kan mlitary commander, ta maliwanag na panahon pa ini kan giyera, asin bakong insureksyon, kan mga Filipino asin Amerika. Sabi niya: "The voting was oral, and a secretary wrote down the votes of the two candidates under the direction of the commissioner whose friend he was, had been elected, but without stating how many votes he had received." Maliwanag an operasyon kan inaapod tang "lutong-Macao" sa kombinyohan kan namahala kan eleksyon. Tama si obserbasyon ni Worcester na an namahala kan eleksyon, na mga armadong opisyal nin militar, sinunod kan mga botante presisamente huli ta armado sinda. Dinagdag niya na "There were, however, in many cases bitter complaints of the abuses committed by the officers thus 'elected."

Alagad an pinaka maati, kontrobersyal asin amay na ejemplo nin dayaan sa pirilian iyo an laban sa pagka-gobernador kan Ambos Camarines kan Hunyo 16, 1916 kun sain naghampangan sinda Andres Garchitorena, Manuel Crescini, Engracio Imperial asin Francisco Botor. (Si Crescini nagin gobernador man kan provincia asin alcalde kan Iriga. Kan ika-Duwang Giyera Mundial siya asin si Mariano Villafuerte pinugutan nin payo kan mga soboot gerilya sa sahot nin collaboration sa mga Hapon, na segun sa mga historyador na sinda Danny Gerona asin Jose Obias daing pusog na basehan. Ki Dr. Stephen Totanes, an mamundong kapaladan ninda Crescini asin Villafuerte resulta kan diringkilan kan magkakalaban na grupo nin gerilya sa Bikol, sarong bagay na minaoyon sa obserbasyon ni Maj. Gen. Charles Willoughby sa saiyang librong, The Guerilla Resistance Movement in the Philippines, 1941-1945 kun sain sinurat niya kan 1944 na "The Bicol resistance movement remains one of the most confused and least productive of any area in the Philippines. Fighting between units over matters of area command almost exceeds any fighting against the Japanese.")

Sa sinamit na pirilian, pigproklama si Crescini bilang nanggana asin huli kaini, nagplantsar nin protesta si Garchitorena na nagsabing an eleksyon pano nin dayaan asin iregularidad na ginibo sa nagkakaperang banwaan, kaibanan na an munisipyo kaidto nin Iriga. Sa pagdangog kan Korte, napatunayan an mga sahot ni Garchitorena asin an katotoohan na siya an nanggana. Huli kaini asin pakatapos pa nin sarong kaso asin pagdangog na inotro si desisyon na nagsuporta sa kapangganahan ni Garchitorena, nag-apelar sinda Crescini sa Korte Suprema. Sa desisyon na sinurat ni Justice Johnson, sinabi kan Korte na "...whenever the irregularities and frauds are sufficient to defeat the will of the people of the particular municipality or precinct, the entire vote should be rejected, and those who are guilty of such frauds and irregularity should be punished to the very limit of the law."(G.R. No. L-1451 December 18, 1918)

Kabali sa mga banwaan kun sain ginibo an mahiwas na dayaan iyo an Baao, Bato, Buhi, Calabanga, Capalonga, Lagonoy, Mambulao, Minalabac, Nabua, Sangay asin Iriga, na banwaan ni Crescini. An mga daya minakompuesto nin pagbabalyo o pagboto mismo kan mga election inspectors para sa mga botanteng dai man nakarehistro sa partikular na presinto, o kaya dai tataong magsurat, an kaharanihan kan presinto sa harong kan respondente (na si Crescini na an estada kaidto yaon sa baryo San Nicolas), asin an sinasabi kan Korte na "violation of the secrecy of the ballots; and electioneering within the polling places and booths." Garo baga ini arog kan sinasabi kan mga Franco na deja vu. Kabali sa mga election inspectors na ini, mga apoon kan perang prominenteng familia sa Iriga.

Mahihiling na sa kasong ini, dai puedeng gibohon an borotohan sa harong nin mga botante, arog kan ginigibo sa Amerika. Garo may ugat sa kasaysayan an darayaan sa pirilian sa Pilipinas. Harayo pa garo kita sa siring na lebel. Sa hiling ko, huli ta an pandadaya sa eleksyon pagnegar sa kabotan kan mga botante na iyong piggigikanan asin rason mismo kan eksistencia kan Estado asin an instrumento kaini na iyo an gobyerno, an padusa na mapantay sa tataramon kan Korte na "the very limit of law," ley, na sinurat man sana kan mga representante kan mga tawo, iyo mismo an kagadanan. An pagnegar kan kabotan kan mga namamanwaan na saindang pigpapahayag sa eleksyon sarong pagnegar man kan saindang eksistensya bilang ciudadano. Sa halipot na tataramon, mismo an saindang pagkatao, an saindang derechos humanos. Saro ining terorismo nin soberanya. Kaya siring kan mga sinentenciahan sa Indonesia na invuelto duman sa Bali bombing, angay man sindang pugutan nin payo asin siring sa satong kantang Bikol, "ibuntog sa lawod."