Anomaliya kan satong Panahon

Sarong balaog asin busong an mabuhay sa satong panahon nin dakulang kontradiksyon. Isipon mo sana an imahen nin mga astronauts na nagiirahay kan sarong parte nin spacelab sa kahiwasan nin kalangitan asin an lalawgon nin sarong aking nakalinya sa tindahan para sa baratong bagas. O kaya an surusuan nin mga tawo sa laog nin sarong container van asin an mga turistang nagsa-sunbathing sa beach, nakaatubang sa kahiwasan kan dagat asin sa irarom nin asul na langit. Mahapot ka, nag-aano an mga tawo sa laog nin container van? Alagad ini presisamente an nangyari sa sobra sa sanggatos na mga trabahador na haling Burma kan Abril 9. Singkwenta y cuatro sainda, herak nin Diyos, nagadan man lang sa kakulangan nin doros. Pasiring kuta sinda sa Phuket, an midbid na pangturistang lugar sa Thailand, alagad ilegal an saindang paglaog sa Thailand kaya ngani sa laog nin container van sinda ilinunad.

Asin ini an anomaliya kan depinisyon asin realidad kan inaapod na kauswagan o development sa satong panahon. Naaabot ini huli sa ganot, luha asin dugo kan mga ordinaryong tawo. Sa sistemang ini, inaapod lang talaga sinda sa pangekonomiyang termino, bilang "factors of production". "Labor" sa English, asin an garo inosenteng kawaran nin tawo sa termino nagpapahiling sana kan saindang awsencia sa orolay manongod sa kauswagan. Mahihiling ta ini halimbawa sa mga pangturistang proyekto kun sain an ordinaryong namamanwaan iniitsa-puera, OFF LIMITS kun baga. An pirmeng osana kan mga para-aleluya kan siring na mga proyekto, iyo na kaipuhan an sakripisyo sa parte kan mga namamanwaan para sa panghaluyan na benepisyo. Alagad ini ngani an problema kaiyan, an namamanwaan sana an nagsasakripisyo asin an benepisyo, talagang haloy nindang makukua. Asin katubuan, dai na. Talagang binibiribid ninda an depinisyon kan inaapod tang "hospitality" sa kahulugan kaini kan yaon pa an mga base militar kan Amerikano sa Subic.

An kagadanan kan 54ng mga Burmese sarong pag-arog nin realidad sa sarong halipot na istorya kan parasurat na Palestino na si Ghassan Kanafani. Sa saiyang novella na "Men in the Sun", saiyang inistorya an pagpurbar nin sarong driver na ilusot an tolong mga Palestino na mahanap trabaho sa Kuwait sa pagpalunad sainda sa laog kan tanke nin tubig sa likod kan saiyang truck. Sa huring parte kan istorya, mantang inaapon niya an mga bangkay kan tolo sa basurahan, nakua na lang kan driver na maghapot: "Why didn't you knock on the sides of the tank? Why didn't you bang on the sides of the tank? Why? Why? Why?"

An anomaliya kan satong panahon iyo na aram ta an kasimbagan. Para sa mga ordinaryong mga namamanwaan, an kinaban kipot arog kaidtong container van na linunadan kan mga Burmese o an tangke nin tubig kun sain nautsan sa init kan disyerto an tolong Palestino. An kauswagan, arog kan baybay asin dagat, halimbawa sa Phuket o sa Caramoan, na ginigibong OFF LIMITS para sa mga kasaraditan.

An anomaliya kan satong panahon iyo ta naghahapot pa kita kun tano.

MANONGOD SA DILA ASIN PAGNAMIT

An enot na minapasaluib sa Pinoy iyo an saiyang dila asin pagnamit. Garo nasabi na ini ni Gilda Cordero Fernando sa saro niyang essay ("Where's the Patis?", garo). Pakalihis man nanggad nin perang aldaw digdi sa Steyts na katubuan may trigo, dakul na asin asin asukar, asin karneng baka, mga ensalada an sinasabsab; napungaw na an sakong dila kan mga kinatudan: prinitos na sapsap kaiba an ginisang maluto pagka-aga, may sawsawan na suka na may sili o kaya kamatis na may sibulyas asin laya; tsokolateng kakaw gibo sa Baao, pagpangodto, inihaw na tilapia haling Buhi, may kaagom na kinilaw na pako dara-dara kan mga Agta hali sa Waras, sa pamanggihan, okoy na buyod ka-ilusyon an tinuktok.

Ining huri an nagigiromdoman ko an ritwal nin paggibo: an tagadtad kan sundang sa tuktukan (kaya arog kaiyan an pangaran); an hamot kan pinulpog na tanglad, an namamarong na buyod na pinabayaan sa istanteng kawayan nin mga tolong aldaw. Nagiromdoman ko an mga kadaragahan ni Luis (Cabalquinto) sa saiyang tula "Passing By Women at the Riverside in Magarao" (dai na ako sigurado kan titulo, magurang man kamo!) alagad, prueba ini na malingawan na an mga rawit-dawit bako lang an rason kan nagpabuyong magrawit-dawit.

Alagad, yaon na ako digdi ngonian. "Have come, am here.", sabi ngani kaiyan ni Xoce Garcia Villa. Yet, I haven't really come man, come on. Ano ka man baya ta siring an dinudumanan? Kaya, pakalihis na matoom ko na an mga ruta kan mga bus na sakong sinasakyan hinanap ko na an mga Oriental Stores nganing magbakal kan mga natudan. Oriental, kaya mga Tsino o kaya Vietnamese an yaon duman, may mga Pinoy na pagkakan man, pati ngani katnga o la-ing sa Tagalog. Makangalas ta dai na ako napupungaw, asin ngonian pusuan na an sakong dila na magkakan maski anong inaapag kan lamesa kan Amerika, sarong dakulaon na buffet na dapat mag-ingat ka ta baka ma ecoli (na bako man daang totoo na sa Taco Bell nagpoon, iyo garing na kun maulakitan ka kaini, sa taco-bets ka man madalagan, pasintabi sa mga nagkakakan).

Nganing maghalipot an sakong istorya, asin kun huna nindo pinasaluib ko na an sadiri kong dila, dangoga. Kan magbasa ako kan sakong poem sa English (kun sain ako dai nagsurat sa haros beynteng taon); sabi kan sakong professor sa confessional poetry, "you have a sincere and authentic voice, especially with your diction." Ehem, na boot sabihon, yaon pa man an tinuktok sa sakong dila. Dapat, ta arin managom sa sarsa kaining "maalsom, maharang an namit," na sa pagkaliputok asin lumhok, mapapakurahaw ka nin "Viva la virgen!" (Hali sa sakong rawit-dawit na "Pagkakakan nin Tinuktok").