Mga Kino asin Mga Kritisismo ki Robredo

May sarong haciendero kaidto na pina-adal nin agrikultura si aki sa U.P. Los Banos. Sarong aldaw pigkonsulta niya si saiyang aki kun ano an gigibohon sa mga kino na inuubos an saiyang mga paroy. Sabi kan aki: 'Tay, spray-hon mo nin ikos.

Naisip ko ini huli kan Piso-kada-Ikog-nin-Kino na proyekto ni Mayor Dycoco kan Libon bilang pangontra sa naglalakop na destroso nin kino sa mga kaomahan sa agrikultural na banwaan. Dai ko irerecomendar na warakan ni Mayor Dycoco nin ikos an mga kaomahan kundi boot ko lang risahon na an pagdakul na ini nin mga kino sintomas nin bakong balanseng ekolohiya. Nangangahulugan ini na kulang na an mga halas asin mga gamgam na iyong nagkakan kan mga kino. Mantang magayon an programa ni Mayor sa panghalipot na panahon, dapat garo hilingon man an panghaluyan na solusyon, na kabali na an paghapot kun sain na si mga rimoranon o kaya si mga sayong.

Kino man an sakong naisip na imahen sa simbag ni Fr.Wilmer Tria ki Harvey Keh sa posisyon kan huri manongod sa suporta niya sa pangapodan ni Supreme Court Chief Justice Puno para sa moralidad sa gobyerno. Si Keh, presidente kan Youth Leadership and Social Entrepreneurship sa Ateneo de Manila-School of Government. Dai ko aram kun sain o anong okasyon ipinahayag ni Keh an saiyang posisyon na iyo nganing sinimbag ni Tria sa sarong bukas na surat na pigpadara niya samo sa email. Alagad, susog sa blog mismo ni Keh asin duman sa pig-forward kaidto ni Dr. Andy Gimpaya sa e-group kan samong Ateneo H.S. Batch 74, si Keh nagtutubod sa importancia kan edukasyon asin marhay na padalagan nin gobyerno - o mas popular na "good governance" sa literatura ni kauswagan o development. Saro kan saiyang mga "idol," sa lengwahe kan bagong henerasyon, iyo si Jess Robredo.

Segun ki Tria, sa hogop-hogop ni Keh na magtampok nin mga bagong bayani, nalingawan kaini na isabi an katotoohan. Sa saiyang metaporikal na tataramon: "...you fortified a myth, a fantasy of good governance embellished by all the trimmings of a Disney movie." Kaya, indirektamente, sinasabi ni Tria na si Robredo asin an saiyang mga naginibo, sarong mito. Halimbawa, an pighahambog kan Naga na "people's participation" asin an pagtulod kaini nin "transparency asin accountability," mga tataramon nin mga yaon sa development work na kun saimong gamiton garo abracadabra na mabukas nin pintuan nin mga pagmidbid asin "awards," garong sarong "double-speak" ta segun ki Tria an "consultation" saro man sanang "information dissemination." O kaya an website kan Naga mayo nganing sinasabi manongod kan "white elephants" na Naga City Coliseum asin Naga City Sports Complex. O magin an mga konsehal kan ciudad, na nagin na sana pabrika nin mga ordinansa. An siisay man na minakontra, nagigin "frozen delight" asin sasalidahan sa saiyang komitebang pinamamayuhan.




Kaya siisay naggibo kan mito na si Robredo? Ki Tria, trabaho ini kan mga "media consultant, P.R. men or by any other name they are called," na minabilog sa isip nin tawo nin positibong retrato o imahen. Arog baga kan simpleng istilo nin pamumuhay ni Robredo. Segun saiya, an imahen bakong marhay na sukulan nin marhay na padalagan nin gobyerno.

Dai akong pagkontra sa panan-aw na ini ni Tria. Yaon siya sa Naga asin orog niyang naoobserbaran an padalagan kan ciudad. Saro pa, an kuwestiyon nin pagigin bayani, sarong madoot na kadlagan. Kadakul kang hahawanon nganing maliwanagan. Boot kong sabihon, an sarong mito, na minapoon man nanggad sa imahinasyon, sarong "construct," o pigbilog na sarong imahen. An pagtubod ni Keh asin ni Tria parte kan proseso kan pagbibilog na ini. An imahen man mismo kan sarong bayani napapairarom man sa nasambit na proseso nin pagbibilog asin paggagaba. Siguro, malinaw pa man satong giromdom an libro kaidto ni Glen May na pigririkisa an heroismo ni Bonifacio, o magin si mga nagkukuwestiyon man kaidto kan heroismo ni Rizal na soboot, pigpadrinohan kan mga Amerikano an istatura bilang national hero. O digdi sa sato, si kuwestiyon ki Ola o maging si ibang kaiba sa Quince Martires o mga Bikolnon na pigkokonsiderar na bayani kan panahon nin Kastila.

Kaipuhan ta an mga pagrikisa asin mga kritisismong siring kaini, arog kan pagsisirni o pagdalisay nin sarong bulawan. Halimbawa, si Mariano Abella na saro kan mga pinadusahan kan mga Kastila kan 1896, may record na pinawarang saysay an pagkaelehir bilang gobernador kan Ambos Camarines kan 1904 kan Civil Governor na si Luke E. Wright. Ini, huli ta "que durante mucho tiempo antes de la election sus agentes reconocidos recorrian el distrito tratando de hacer sentir a los electores la influencia corruptora del dinero," o sa Bikol, huli sa pamamakal nin boto. Alagad, ano an mga kasalan na ini makakapaina daw sa pagtubod kan iba na sinda bayani? An boot kong sabihon, an konsepto nin heroismo, sa lengwahe ni Kuya Kim, "paweather weather lang." Ngonian pa lang, an Bureau of Post ginibohan na tulos nin selyo si Pacquiao. Sa aga, baka si Arroyo gibohon na Pinoy Idol kan mga arog ni Abalos, para sa "accountability asin transparency," o kaya ni Garcillano, bilang pagmidbid sa pagigin honesto sa pirilian.

Kaipuhan ta an mga pagrikisa asin kritisismong ini huli ta parte man ini kan derecho nin sarong namamanwaan sa sarong demokratikong sociedad. Sa hiling ko si Robredo dai puedeng iyo sanang basolon kan pagbabaha sa Naga, siring na dai siya puedeng basolon manongod kan "commercialization" kan Penafrancia Fiesta (na hona ko ibabali ni Tria sa saiyang mga isyu), huli ta sa enot, an problema kan kapalibutan, problema nin kadaklan. Bako ining lokal na problema o kan Naga sana. Asin sa huri, huli ta an pagpapakusog kan pagtubod pagmangno kan hirarkiya nin simbahan asin mismong kabali sa simbahan. Bako ini ki Caesar. An kakulangan o kapalpakan man sa Naga City People's Council dapat hilingon sa mahiwas na lente. Ano daw an kakulangan asin mga kapalpakan na ini, kaluyahan kan enterong sistema na nakatindog na, asin proseso na yaon na? Sa hiling ko an mga kaluyahan na ini parte nin ano man na proseso o istraktura. Alagad, dai nangangahulugan na dapat nang bayaan ini huli digdi. Bako daw na mas marhay na magbilog kaysa sa maggaba?

An sarong puntong siento porsyentong minaoyon ako ki Tria iyo an isyu manongod sa "succession" sa city hall, na segun saiya sarong manipestasyon nin pagiisip asin padalagan nin sarong tradisyonal na politiko. Bako ining pagsumbiling ki Robredo o amay na pamumulitika. Sa hiling ko, balido an obserbasyon na ini. Mantang dai nahihiling kan mga taga-Naga na may lugar pa man para sa iba na manibirhan bilang City Mayor sa ciudad, pirmeng pagdududahan si Robredo sa saiyang mga motibo asin mga pagtubod. Pagmagpalyar siya, maluwas na binilog man lang palan siya sa hormahan nin tradisyonal na politiko na soboot saiyang sinisikwal.

Madara ini sa sakong huring punto manongod sa kino. An Naga, garo an kaomahan sa Libon na kinikino ngonian. Kun marhay an paroy sa ciudad, siguro huli sa marhay na abono, marhay an patubig, marhay an pagbantay asin pagasikaso laban sa golden kuhol asin mga kosta, kun ano man an mga kabaing kaini sa sarong ciudad. Kun kinikino man ini ngonian, baka kaya inubos-kun-ubos na an mga rimoranon asin sayong, ano man an saindang kabaing, sa ciudad.

Kun siring, dapat garong sprayon nin ikos an Naga.

"Gray Areas"

Igwa kaidtong art exhibit sa Manila na pinag-partisipara nin mga parasurat. Saro kan obra na pinahiling duman iyo si ginibo kan depuntong Alfrredo Navarro Salanga na may titulong "Military Intelligence." Si gibo niya, na inaapod na sarong "installation work," mga brown envelopes na kun buksan mo may mga laog na garo mga mata. Karakter kan mga arog kaining obra, bako an taan kaogmahan an mata, kundi an papagisipon ka, na iyo ngani an epekto kan ginibo ni Salanga. Ini huli ta napapanahon kaidto si mga inaapod na "secret marshalls," si mga nasa serbisyo sa militar o sa pulis na pinawarak kaidto sa Manila na dai nakauniporme. Si puntirya ninda si mga hold-upper orog na sa mga sasakyan panpubliko. Mayong sala sa pagtitipon nin datos sa mga suspetsado nin krimen, na parte nin military inteligence operation, alagad, an nakakatakot iyo an paggamit kan siring na operasyon, kaiba na an pondo, nganing an militar o pulis magin garo sarong Big Brother na nagiikog-ikog sa buhay nin sarong sibilyan sa sarong soboot demokratikong sociedad. Asin ini an nakakangirhat, na iyo nganing garo boot ipahiling ni Salanga, sa saiyang obra.

Siring man kaining ngirhat an namatean ko kan mahiling ko sa You Tube and video kan pagkakabadil na nagkawsa kan kagadanan kan sarong itom na joven na hali pa lang sa pagdalan kan fireworks display sa San Francisco kan bagong taon. Si Oscar Grant, an biktima, pinababa kan mga BART police (ini an mga pulis na nagtataong seguridad sa linya nin tren na nagbibiyahe sa Bay Area digdi sa California) huli sa soboot suntukan na nangyari sa laog kan tren. Sa video kan sarong pasahero na pinahiling sa mga istasyon nin television digdi, mahihiling na nakatukaw na an biktima asin sa saro pang video, nakataas pa an saiyang kamot mantang pinupugulan siya kan may tolong pulis. Nasa imbestigasyon na an kaso asin nakatutok ini sa anggulo kun tuyo o aksidente an pagkakabadil kan biktima.

An insidente minapagiromdom sato kan saro man na nakaka-agid na pangyayari nin kagadanan nin mag-ama kan Disyembre 5 sa United Paranaque Subdivision. An kagadanan kan duwa resulta kan sarong operasyon nin mga pulis na igwang "tip" sa planong hold-up kan mga miembro kan Waray-Waray asin Ozamiz group sa sarong opisina sa sinambit na lugar. Sa ngonian, susog sa imbestigasyon kan Commission on Human Rights, dai pa malinaw kun hali sa anong grupo, kun sa Highway Patrol Group, o sa Special Action Force o hali sa Southern Police Command an nakagadan sa mag-ama. Kaya sabi kan biyuda kan biktima, "So no one killed my husband and child."

Nakakangirhat an siring na mga sitwasyon, enot, huli ta an mga inbuelto mga tawong sinusueldohan kan satong buwis nganing mag-ataman kan satong siguridad. Ika-duwa, an operasyon, halimbawa, sa Paranaque, igwa nang naenot o advance information an mga pulis, kaya lohikal sanang maghapot kita, ano an napasala, ano ta nadamay an inosenteng sibilyan. Siring man an minadalagan na hapot sa sinabi kong kagadanan kan joven na itom na kontrolado na ngani kan mga pulis an sitwasyon.

Puedeng sabihon kan mga awtoridad na an siring na mga sitwasyon kadakul inaapod na "gray areas." Bakong klaradong "black and white." Kaya an pag-otob kan "rules of engagement," na giya sa siring na mga sitwasyon bakong pasil. Puede kong bakalon an siring na argumento, afuera sa sarong punto na bakong dapat pig-manso an mga pulis asin militar nganing mamanehar nin tama an siring na mga sitwasyon? Nin huli ta kun arog kaiyan kaya an argumento, na iyo nganing nagluluwas na pigdedepensa kan pulis, lalo kaining tinutukudan an satong kahandalan asin ngirhat na kun uminabot asin maotro palan an siring na sitwasyon dai kita makaka-asa sa mga pulis na mabidbidan an itom asin an puti. An rason na dakul "gray areas," sa hiling ko, sarong convenienteng dulagan na magpadagos an siring na palpak na trabaho. Ini an nakaka-agid na rason kun kaya nakakalibre an mga opisyal sa presenteng administrasyon, sa pangengenot ni Presidente Arroyo, sa mga kinaiinvueltohan kaining mga isyu. Halimbawa na sana an pag-apod sa sarong Comelec Commissioner ("Will I still win by 1 million?") mantang dai pa tapos an birilangan sa eleksyon, o kaya an sarong Undersecretary of Justice sa kaso kan Alabang Boys. Kun susumahon, sa kaso kan mga invueltong pulis, puede ta ining hilingon na ejemplo nin "incompetence," na puedeng kaiba na an pagkaka-igwa nin magatol na tamuldo; o kaya pagsasayang kan buwis nin mga namamanwaan sa mga gastos arog kan "police intelligence."

Tao po...

Sa samong klase sa kritisismo, an sakong professor minsan naghapot: "Hello, are there humans in these texts?" Digdi, boot niyang mahiling mi an ausencia nin tawo sa mga perang obra na samong binabasa na garo nagin na sana daing direksyon na sulog nin mga tataramon na mayo si nagtataram. Nagiromdoman ko ini katakod kan pagtumbok kan Santo Papa Benedikto XVI kan sarong kawsa kan lakop na kapagtiosan sa kinaban sa ngonian sa saiyang mensahe para sa World Day of Peace kan Bagong Taon. Segun saiya: "The recent crisis demonstrates how financial activity can at times be completely turned in on itself, lacking any long-term consideration of the common good. This lowering of the objectives of global finance to the very short term reduces its capacity to function as a bridge between the present and the future, and as a stimulus to the creation of new opportunities for production and for work in the long term. Finance limited in this way to the short and very short term becomes dangerous for everyone, even for those who benefit when the markets perform well."
Digdi sa Amerika nahiling ko an peligro kan siring na padalagan nin ekonomiya na an inimat-imatan sana iyo an hiridalian na ganancia. Nahiling ko ini sa lakop na "automation," o an pagpadalagan kan mga negosyo na nakasandig sa mga bagong teknolohiya asin makina. Kun mabakal ka sa Home Depot halimbawa nin mga materyales sa harong, kun igwa kang credit card, papadarusduson mo na lang ini sa sarong instrumento na mabasa kan saimong account number sa bangko, kun gurano an kakaltason duman na iyong presyo kan saimong binakal. Dangan, maluwas an resibo na garong dilang dinidila-dilaan ka mantang ini naglululon asin saimong kinukua. Ika man, ilalaog mo na sa plastic an saimong mga binakal. Tapos an transaksyon. Maluwas ka na, mayong tawong masitar saimo o masabing, mabalos. Kun matingag ka, an camera ni Big Brother garo idong nakasunod sa lambang hiro mo.
Pagmakarga ka naman nin gasolina sa Costco, halimbawa pa, siring man na proseso an gigibohon mo na gamit an credit card mo. Matipa ka lang kun perang litro, dangan isusutsot mo na an nguso kan hose sa saimong awto abot na ini makargahan kan itinipa mong litro nin gasolina. Dangan, mahali ka na. Mayong gasoline boy na matrapo-trapo kan salming kan saimong kotse o masabing, "namamasko sir."
Mga ladawan ini kan pagigin eficiente kan dalagan kan buhay sa America. Mga ehemplo ini kan nakapairarom na pagpapahalaga sa rikas, digdi sa nasyon asin panahon na ini, ta sabi ngani ni Bill Gates, "this is the age of velocity." Alagad, sa irarom man kaini an ausencia nin tawo. Mantang nakaka-ara an "work ethics" kan mga Amerikano, an sistema ninda igwang karakter nin dai pakilabot o magin tuyong pagpara kan presencia nin tawo sa trabaho.
Sa hiling ko, saro ining kawsa kan krisis man digdi. Sa katuyuhan na makaganancia sa paagi nin pagtitipid sa trabahador, nauso an "outsourcing" kan produksyon. Kaya, halimbawa, an mga pantalon asin sapatos, dai na ginigibo kan mga Amerikano kundi nin mga Mexicano, Tsino o magin Filipino. Iyo, nakakatabang ini sa ekonomiya kan sinambit na mga nasyon, alagad, may epekto man ini sa kadaklan na mga namamanwaan digdi. Nawawaran sinda nin trabaho mantang ang mga kapitalista, nagtataghoy pasiring sa bangko.
Dai ko sinasabi na haralian nin trabaho an mga Pinoy. Sa hiling ko sana, tama an Santo Papa na dapat isipon an panharaloyan asin pandakulan na karahayan bako idtong nakakabenipisyo sana sa madaling panahon asin dikit na mga tawo. Asin sa hiling ko, an problemang ini nag-uugat sa merkantilistang paghiling sa trabaho. Sa panan-aw na ini, an trabaho o labor, saro sanang "economic factor of production" na an katuyuhan, magproducir nin "goods and services." Boot sabihon, saro ining paagi para sa sarong katuyuhan na kun iisipon luwas sa kahulugan kan pa'no magin o mabuhay na sarong tawo. Kun ikukumpara ta an kahampang na tataramon ta sa trabaho na "hanap-buhay," katakod ini sa kabilugan kan satong eksistencia. Kun kita nagtatrabaho, naghahanap kita nin ikakabuhay na magtatao nin kahulugan sa satong buhay. An panan-aw na ini, sa hiling ko oyon sa katukduan ni Santo Papa Juan Pablo Segundo sa Laborem Exercens kan 1981 kun sain sinabi niya na maiintindihan sana an kahulugan kan trabaho kun hihilingon asin ikokonsiderar an nakapairarom na isyu kan dignidad nin tawo, sarong isyu na enot naman tinaan doon kaidto ni Santo Papa Leo XIII sa saiyang encyclical na Rerum Novarum. Sa nangyayari ngonian sa ekonomiya kan kinaban, nahihiling ta an ausencia nin dignidad kan tawo. Kamugtakan ining mahihiling ta sa hapot na ini: "Ano an sinasabi mong dehumanisasyon, Worker Number 1111958?"