Pandadaya sa Pirilian

Saro kan na-obserbaran ko sa naka-aging pirilian digdi sa Estado Unidos iyo an mga presinto o polling places. Sato sa Pilipinas, pirme ining mga pampublikong eskwelahan ta an Department of Education iyo an tradisyonal na katuwang kan COMELEC sa pagpapaboto abot sa iskutenyo. Digdi, magin an garahe kan harong ginigibong botohan. Daing gayong gastos (kumpara sa milyones de pesos na pirmeng ginagasto kan satong gobyerno) ta mga naaalsang mga eskaparate o booths lang an mga kinakaipuhan kun sain makakasurat an mga botante nin sekreto. Sa hiling ko, an sistemang ini, pagpapahiling bako kan hababang pagpapahalaga sa sufragio kan mga Amerikano kundi kan halangkaw na hagyan kan pagigin onesto ninda. Siyempre may mga "exceptions" digdi, halimbawa si Watergate scandal kan depuntong Richard Nixon, an mga nakakasukang life-style kan mga CEOs sa Wall Street, o kaya magin an pag-agaw kan mga Kano kan satong rebolusyon kan 1896, alagad sa kagabsan ini an nahihiling kong indikasyon kaini ta dai pa ngani na-beynte kuatro oras pakatapos kan eleksyon, igwa na tulos resulta asin sa siring na panahon, tinaas na tulos ni McCain an puting bandera.

Naisip ko kun ano daw nyako kun gibohon man sa harong kan mga ciudadano sa satong nasyon an pirilian, may siring daw na resulta? O baka orog na magigin madugo o kaya mawalat nin mamundong digta sa satong kasaysayan.

Siring kaini an sakong nadukayan sa duwang insidente nin pandadaya sa pirilian na nakasurat sa satong kasaysayan. Enot iyo an na-notaran ni Dean C. Worcester, an dating Commissioner kan Interior Department sa panahon kan pananakop kan mga Amerikano sa satong nasyon, sa pirilian na ginibo sa sakong banwaan na Iriga, kan October 21, 1898. Segun ki Worcester, an eleksyon ginibo sa pamamahala kan mlitary commander, ta maliwanag na panahon pa ini kan giyera, asin bakong insureksyon, kan mga Filipino asin Amerika. Sabi niya: "The voting was oral, and a secretary wrote down the votes of the two candidates under the direction of the commissioner whose friend he was, had been elected, but without stating how many votes he had received." Maliwanag an operasyon kan inaapod tang "lutong-Macao" sa kombinyohan kan namahala kan eleksyon. Tama si obserbasyon ni Worcester na an namahala kan eleksyon, na mga armadong opisyal nin militar, sinunod kan mga botante presisamente huli ta armado sinda. Dinagdag niya na "There were, however, in many cases bitter complaints of the abuses committed by the officers thus 'elected."

Alagad an pinaka maati, kontrobersyal asin amay na ejemplo nin dayaan sa pirilian iyo an laban sa pagka-gobernador kan Ambos Camarines kan Hunyo 16, 1916 kun sain naghampangan sinda Andres Garchitorena, Manuel Crescini, Engracio Imperial asin Francisco Botor. (Si Crescini nagin gobernador man kan provincia asin alcalde kan Iriga. Kan ika-Duwang Giyera Mundial siya asin si Mariano Villafuerte pinugutan nin payo kan mga soboot gerilya sa sahot nin collaboration sa mga Hapon, na segun sa mga historyador na sinda Danny Gerona asin Jose Obias daing pusog na basehan. Ki Dr. Stephen Totanes, an mamundong kapaladan ninda Crescini asin Villafuerte resulta kan diringkilan kan magkakalaban na grupo nin gerilya sa Bikol, sarong bagay na minaoyon sa obserbasyon ni Maj. Gen. Charles Willoughby sa saiyang librong, The Guerilla Resistance Movement in the Philippines, 1941-1945 kun sain sinurat niya kan 1944 na "The Bicol resistance movement remains one of the most confused and least productive of any area in the Philippines. Fighting between units over matters of area command almost exceeds any fighting against the Japanese.")

Sa sinamit na pirilian, pigproklama si Crescini bilang nanggana asin huli kaini, nagplantsar nin protesta si Garchitorena na nagsabing an eleksyon pano nin dayaan asin iregularidad na ginibo sa nagkakaperang banwaan, kaibanan na an munisipyo kaidto nin Iriga. Sa pagdangog kan Korte, napatunayan an mga sahot ni Garchitorena asin an katotoohan na siya an nanggana. Huli kaini asin pakatapos pa nin sarong kaso asin pagdangog na inotro si desisyon na nagsuporta sa kapangganahan ni Garchitorena, nag-apelar sinda Crescini sa Korte Suprema. Sa desisyon na sinurat ni Justice Johnson, sinabi kan Korte na "...whenever the irregularities and frauds are sufficient to defeat the will of the people of the particular municipality or precinct, the entire vote should be rejected, and those who are guilty of such frauds and irregularity should be punished to the very limit of the law."(G.R. No. L-1451 December 18, 1918)

Kabali sa mga banwaan kun sain ginibo an mahiwas na dayaan iyo an Baao, Bato, Buhi, Calabanga, Capalonga, Lagonoy, Mambulao, Minalabac, Nabua, Sangay asin Iriga, na banwaan ni Crescini. An mga daya minakompuesto nin pagbabalyo o pagboto mismo kan mga election inspectors para sa mga botanteng dai man nakarehistro sa partikular na presinto, o kaya dai tataong magsurat, an kaharanihan kan presinto sa harong kan respondente (na si Crescini na an estada kaidto yaon sa baryo San Nicolas), asin an sinasabi kan Korte na "violation of the secrecy of the ballots; and electioneering within the polling places and booths." Garo baga ini arog kan sinasabi kan mga Franco na deja vu. Kabali sa mga election inspectors na ini, mga apoon kan perang prominenteng familia sa Iriga.

Mahihiling na sa kasong ini, dai puedeng gibohon an borotohan sa harong nin mga botante, arog kan ginigibo sa Amerika. Garo may ugat sa kasaysayan an darayaan sa pirilian sa Pilipinas. Harayo pa garo kita sa siring na lebel. Sa hiling ko, huli ta an pandadaya sa eleksyon pagnegar sa kabotan kan mga botante na iyong piggigikanan asin rason mismo kan eksistencia kan Estado asin an instrumento kaini na iyo an gobyerno, an padusa na mapantay sa tataramon kan Korte na "the very limit of law," ley, na sinurat man sana kan mga representante kan mga tawo, iyo mismo an kagadanan. An pagnegar kan kabotan kan mga namamanwaan na saindang pigpapahayag sa eleksyon sarong pagnegar man kan saindang eksistensya bilang ciudadano. Sa halipot na tataramon, mismo an saindang pagkatao, an saindang derechos humanos. Saro ining terorismo nin soberanya. Kaya siring kan mga sinentenciahan sa Indonesia na invuelto duman sa Bali bombing, angay man sindang pugutan nin payo asin siring sa satong kantang Bikol, "ibuntog sa lawod."

Toninong na Aksyon

Sa San Jose State University kun sain ako nag-aadal ngonian, igwang istatuwa nin duwang itom na lalaki na dukong nakatindog sa victory stand na mahihiling mo sa mga sports meet, an saindang mga kumos na kamot na naka-itom na guantes, nakataas sa doros. Sa nakakagiromdom kan 1968 Olympics sa Mexico, matatandaan na ini an ginibo ninda Tommie Smith asin Juan Carlos pakatapos nindang makua an bulawan asin bronse sa 200-meter dash. Sa panahon kaidto na an kolor nin kublit mahiwas na isyu pa man sa mga perang nasyon kan kinaban, kaibanan na an Estados Unidos, an aksyon ninda Smith asin Carlos masasabing simboliko man nanggad. Sa media, inapod ninda idtong "Black Power salute." Pinahimutikan ini ni Smith sa saiyang librong "Silent Gesture," na sabi niya, simbolo nin suporta sa derechos humanos sa irarom kaidto kan International Olympics Human Rights project. Alagad, bako ini an sakong tema sa kolum na ini.

Sinambit ko lang ini bilang patindugan kan sakong paghorop-horop sa kapangganahan ni Barack Obama, na dai manenegaran sarong makasaysayan na momento sa Estados Unidos. Boot ko man ining ihiras bakong sa tubod ako na siya an remedyo kan sala kan policia kan Amerika sa relasyon kaini sa ibang nasyon kan kinaban, kundi kan leksyon kan momentong ini sa politika kan minoriya sa Pilipinas. Kan paka-anunciar pa lang sa media kan kapangganahan ni Obama, nagin garo Bagong Taon an eksena sa samong unibersidad na kan aga, ginibong mga election precincts an ibang mga classrooms. Eksena idtong nagpagiromdom sako, bilang parte kan reportorial team kaidto kan Radio Veritas, kan piglilibot mi na an Metro Manila pakatapos na mapahali an diktador na si Marcos.

May rason na mag-ogma an Amerika ki Obama, orog na sa mga minoriya. Momento idtong haloy nindang hinalat, asin an pinakaharaning imahen na mapahiling kan antisipasyon na ini iyo an lalawgon ni Jessie Jackson na naghihibi mantang nagdidiskurso si Obama sa Chicago pakatapos kan pag-ako ni McCain kan saiyang kadaugan. Mantang saralak an mga rason, primeramente an ekonomiya asin giyera sa Iraq, an nakatabang sa kapangganahan ni Obama na nagsabing siya nagdalagan bakong bilang African-American kundi bilang Amerikano, dai manenegaran na nagin rason man an kolor nin kublit digdi. Mahihiling ini sa boto kan 25 porsiyento kan mga elehidor na katubuan an edad 60 pataas, na nagsuporta ki McCain. Alagad, maliwanag na nagkaigwa naman nin pagbabago sa demograpiya kan botantes kan Amerika ta haros 60 porsiyento, na mga jovenes, an nagsuporta ki Obama. Dai maiibitaran an pagbabago; asin bako ining pag-otro sa islogan ni Obama kundi pahayag nin katooohan, siring sa sinambit kaidto kan sarong Griyegong pilosopo.

Asin ini an leksyon na siguro dapat paghorop-horopan kan minoriya sa politika sa Pilipinas, na an kahulugan bako sana katakod sa eleksyon kundi an kapangyarihan nin mga namamanwaan. Baliskad an realidad sa satong nasyon na an didikit na mga nagkakapot nin poder - an mga tradisyonal na mga politikong pamilya, an oligarkiya kaibahan na an konserbatibong sektor nin Simbahan, an militar asin ibang mga armadong grupo - an naghahadi sa katubuan kan 80 milyon na populasyon kan Pilipinas.

Dai dapat ining magdanay kun boot tang magkaigwa nin pagbabago sa dalagan nin satong pangoro-aldaw na pagkabuhay. Dai madudulagan an pagbabago sa kinaban. Nagibo ta na ini asin kaya ta pang ma-otro na dai nag-aarog sa ibang modelo. Kun minsan, kaipuhan lang an mga toninong na aksyon arog kan ginibo ni Smith asin Carlos sa Olympics. O magin an pag-awit, siring kan rawit-dawit na "I, too, sing of America" kan itom na parasurat na si Langston Hughes, na sarong apirmatibong pagtubod asin, angay na kanta sa kapangganahan, kaibahan na an triumfo ni Obama. Ginibohan ko ini nin dakitaramon para sa parehong kahulugan asin katuyuhan, na ngapit magtukaw man kita sa "atubang nin lamesa" nin ekwalidad asin paggalang nin kapwa nilalang:

Minaawit man, ako, Amerika.

Ako an itom na tugang.
Sinusubol ninda akong magkakan sa kusina
Pag mag-abot an mga kaiba,
alagad ako mina-ogma,
asin minakakan na marhay,
asin minatalubong makusog.

Sa aga,
maatubang ako sa lamesa
pag mag-abot an iba.
Mayong makusog boot
masabi sakong
"Magkakan ka sa kusina,"
Pakatapos.

Apuera digdi,
mahihiling ninda gurano ako kagayon
asin masusupog sinda-

Ako, man, Amerika.

Tanda nin Panahon

Sa sarong bulod sa Lafayette, sarong lugar sa Costa County sa California, nakatirindog an rinibong mga puting krus. Naagihan ko ini kan nakalihis na bulan mantang lunad nin tren kan BART pasiring Antioch kun sain maluto ako nin pansit bato, inulas asin picadillo sa harong kan sakong pinsan para sa semanahan na novena kan organisasyon kan mga taga-Iriga para sa kafiestahan kan patron kan ciudad, si San Antonio de Padua. Sa pinakaituktok kan bulod, nasalimbadan ko an sarong karatula, may nakasurat na numero na sa giromdom ko lampas na sa apat na ribo - an bilang kan mga nagkagaradan nang soldados na Amerikano sa giyera sa Iraq kan Mayo. Binabago an numero susog sa nagbabago man na estadistika kan giyera. Sa atubangan kan sakong puesto, nakatukaw an sarong joven na soldados, garo yaon sa bakasyon alagad nakasulot kan bagong uniporme kan army, an "pixilated" na istilo kan tela kaini garo repleksyon kan tanawon duman sa Lafayette huli ta garo may mga krus ini asin an kabilugan na kolor minaitok sa puti, bulaw, abo, mga kolor na garo para nganing magin tawong-lipod an nagsusulot kaini sa disyerto.

Nagiromdoman ko an biyahe kong ini kasunod kan nominasyon ni Barack Obama bilang kandidato kan Democrats para sa pagka-presidente kan E.U. Saro kaya sa nakapadaog ki Hillary Clinton iyo an saiyang naggigilo-gilong paninindugan manongod sa Iraq. Habo siyang mag-ako na nasala siya sa pagsuporta sa pagpapadara nin mga soldados sa Iraq mantang si Obama kan 2002, nagpahayag na nin pagkontra sa inaapod niyang "rash war" na kulang sa hararom na pagkaintindi asin pagtasa kan giyera.

Sa hiling ko, an giyera sa Iraq saro sa magiging dakulang isyu, apuera sa ekonomiya, sa botohan sa pagka-Presidente. Sa tahaw kan pagluya kan ekonomiya kan nasyon, na mahihiling halimbawa sa paglangkaw kan presyo kan gasolina digdi, an posisyon manongod sa giyera sa Iraq, na sarong sukulan kan paghuros-langkaw kan NYSE, iyong mataong kapangganahan o kadaugan sa maralaban sa eleksyon.

Sa ngonian, an nangongorog asin nakapairarom na diskurso bilang hustipikasyon sa pagsawsaw kan Amerika sa Iraq iyo an inaapod na "clash of civilization", na sa simpleng pagtaram, binubulang an sibilisasyon kan mga Kristiyano sa mga Muslim. Dawa sa madalian sanang pagrikisa, mahihiling an simplistiko asin ironiya kan terminong ini, na sa ngonian, huli sa bentahe kan espasyong demokratiko kan Amerika nahihiling na an kaluyahan, asin an "myopia" asin "paranoia" kan diskurso.

Inaasahan na si McCain, susugon pa giraray an sinambit na pagiisip asin lohika. Sa edad niya, ejemplo siya kan "quintessential" na Republikano, na nagtutubod sa sugong na depinisyon kan katalingkasan, sa paghiling hali sa mata nin, asin para sa Amerikano. Mantang si Obama, huli ta produkto siya kan padagos na sulog kan kasaysayan nin may kolor na mga tawo, na susugon ta ki Lincoln, ki Rosa Parks, ki Martin Luther King, kan mga parasurat na si Langston Hughes o si June Jordan magin sa atletikong sinda Tommy Smith o si Michael Jordan asin sa mga milyones na migrante sa Amerika; inaasahan na saro man nanggad na tanda nin bagong panahon, nin pag-asa na an "daga nin may katalingkasan", bako na lang man nanggad para sa mga Amerikano kundi para sa gabos na mga tawo sa mundo. Alagad, iyo, mahihiling ta kun tama an paglaom na ini, ngapit.

An Abaka sa Satong Kasaysayan asin an Glocalization

Kan nagpasyar ako sa sarong dakulang mall sa San Francisco pakatapos kan sakong klase ngonian na semestre, may nahiling akong mga itinitinda na bistado ko an materyal. Dai nasala si hona ko, iyong gayo si tuod ko, abaka man nanggad si mga pang-interior decor na nahiling ko. Naisip ko na dai mo huhunaon na an sarong materyal na dati katakod sana sa paggibo nin pisi, kataid asin parte na kan mga aksesorya na may mga bistadong pangaran arog kan Lladro o kaya Swarovski.

Halawigon naman nanggad an inabot kan abaka, poon na ini mabisto kan mga Amerikano na mas marhay na materyal para sa saindang mga barko kan panahon nin saindang imperialistang pananakop sa satong nasyon. Sa ngonian, sa pag-oolay manongod sa abaka, dai nalilingawan, siring sa inooro-otrong reklamo, asin siring sa titulo kan libro ni Norman Owen kan nagrereynar an abaka sa satong rona , na nagdara lang ini nin "Prosperity Without Progress." Panahon na garong magka-igwa kita nin bagong perspectibo, nin ibang panan-aw.

Panahon nang makanood kita sa satong kasaysayan asin gibohon an pagpapakarhay kan presente asin futuro kan satong nasyon, sa tabang kan leksyon kan nakaagi. Halimbawa, an abaka. Kan aki pa ako, may kanta kaidto na sarong pampadisganar sa amay na pag-aagom: "...(dawa) suru-Sabadong maghagkot/kulang pa nganing ibakal nin sinapot." Para sa mga yaon sa marriage counseling, magayon ining materyal. Alagad, sa mga yaon sa industriya kan abaka, saro ining disintensibo. Mabusisi man nanggad an pagpuproseso kan abaka. Si Luis Nee, sarong Francong botanist na nakadigdi sa Bikol kan 1792 asin iyong kagsadiri kan apelyidong nakatakod sa scientific name kan abaka; asin si Frederick Sawyer, sarong Amerikanong parasurat, parehong naka-obserbar kan mabusising prosesong ini. Alagad, kun hihilingon ta sa tamang perspektibo, ini huli man ta kan magdirigdi sinda, yaon pa sa pre-Industrial na panahon an produksyon kan abaka. May mga modernisasyon naman na nangyari sa mga proseso asin paagi kan produksiyon kaini. Alagad, bako ini an punto ko digdi kundi an realidad kan pagbabago. An abaka puede pang magin salbasyon kan kapagtiosan kan Bikol. Kaipuhan sanang hilingon ta kun paano ini makakasabay sa mga pagbabago kan panahon.

Kan marhay pa an barakalan kan abaka, an Iriga, segun ki William Freer, an Amerikanong Superintendente kan public schools sa Camarines Sur, ika-tolo sa pinakadakulang pinagkukuahan nin abaka sa Ambos Camarines, sunod sana sa Nueva Caceres asin sa Daet. An abaka an nagdara kan mga Basqueng apelyido arog kan Garchitorena asin Sarratos, an taga Tayabas na Abella (kan bistadong Quince Martieres); asin Lamiel, Garcia asin si Feced (Quiapquiap) na magkaigwa nin mga tanuman sa palibot kan Mt. Iriga. Ini man an dahilan kun tano ta kadakul na mga dayuhan sa Iriga pag-abot kan mga Amerikano sa rehiyon. Halimbawa, an mahilig sa pabayleng si Brig. Gen. James Parker, na kan nadestino sa Iriga kan 1902 saro pa sanang koronel, nakursunadahan na maray an sarong mestisang Tsino, na biyo niya pating isinurat sa saiyang memoir, The Old Army. Asin kan 1930s, an sinasabing Greta Garbo of the Philippines, iyo an taga-Irigang si Gilda Gales na an ama, ahente kan Smith, Bell and Kline na parabakal nin abaka asin kan ilang-ilang oil na saro kan produktong bantog an Iriga poon pa kan panahon nin Kastila. Para mientras, sa Albay, sa mga sinurat ninda Montero y Vidal, Jose Montano, Polo de Lara, an Francong si Alfred Marche, an Aleman na si Feodor Jagor asin an dating gobernador kan provincia na si Alvarez Guerra, igwa nin mga memorya kan kasikatan kan abaka na sa panahon na idto, naggibo kan Albay bilang saro kan pinakamayaman na provincia sa enterong nasyon. Dai lang mahahaloy sa pag-abot kan 1900, mamartsa si Gen. Kobe sa Bicol nganing bukasan an rehiyon sa merkadong mundial o global market.
Ini an teatro asin merkado na kaipuhan tang atubangon, na magkaigwa nin bagong panan-aw asin kakayahan, kun boot tang makilaban an mga lokal tang produkto, arog kaidtong abakang nahiling ko sa Nordstrom. An apod kan panan-aw na ini, iyo an glocalization.

Anomaliya kan satong Panahon

Sarong balaog asin busong an mabuhay sa satong panahon nin dakulang kontradiksyon. Isipon mo sana an imahen nin mga astronauts na nagiirahay kan sarong parte nin spacelab sa kahiwasan nin kalangitan asin an lalawgon nin sarong aking nakalinya sa tindahan para sa baratong bagas. O kaya an surusuan nin mga tawo sa laog nin sarong container van asin an mga turistang nagsa-sunbathing sa beach, nakaatubang sa kahiwasan kan dagat asin sa irarom nin asul na langit. Mahapot ka, nag-aano an mga tawo sa laog nin container van? Alagad ini presisamente an nangyari sa sobra sa sanggatos na mga trabahador na haling Burma kan Abril 9. Singkwenta y cuatro sainda, herak nin Diyos, nagadan man lang sa kakulangan nin doros. Pasiring kuta sinda sa Phuket, an midbid na pangturistang lugar sa Thailand, alagad ilegal an saindang paglaog sa Thailand kaya ngani sa laog nin container van sinda ilinunad.

Asin ini an anomaliya kan depinisyon asin realidad kan inaapod na kauswagan o development sa satong panahon. Naaabot ini huli sa ganot, luha asin dugo kan mga ordinaryong tawo. Sa sistemang ini, inaapod lang talaga sinda sa pangekonomiyang termino, bilang "factors of production". "Labor" sa English, asin an garo inosenteng kawaran nin tawo sa termino nagpapahiling sana kan saindang awsencia sa orolay manongod sa kauswagan. Mahihiling ta ini halimbawa sa mga pangturistang proyekto kun sain an ordinaryong namamanwaan iniitsa-puera, OFF LIMITS kun baga. An pirmeng osana kan mga para-aleluya kan siring na mga proyekto, iyo na kaipuhan an sakripisyo sa parte kan mga namamanwaan para sa panghaluyan na benepisyo. Alagad ini ngani an problema kaiyan, an namamanwaan sana an nagsasakripisyo asin an benepisyo, talagang haloy nindang makukua. Asin katubuan, dai na. Talagang binibiribid ninda an depinisyon kan inaapod tang "hospitality" sa kahulugan kaini kan yaon pa an mga base militar kan Amerikano sa Subic.

An kagadanan kan 54ng mga Burmese sarong pag-arog nin realidad sa sarong halipot na istorya kan parasurat na Palestino na si Ghassan Kanafani. Sa saiyang novella na "Men in the Sun", saiyang inistorya an pagpurbar nin sarong driver na ilusot an tolong mga Palestino na mahanap trabaho sa Kuwait sa pagpalunad sainda sa laog kan tanke nin tubig sa likod kan saiyang truck. Sa huring parte kan istorya, mantang inaapon niya an mga bangkay kan tolo sa basurahan, nakua na lang kan driver na maghapot: "Why didn't you knock on the sides of the tank? Why didn't you bang on the sides of the tank? Why? Why? Why?"

An anomaliya kan satong panahon iyo na aram ta an kasimbagan. Para sa mga ordinaryong mga namamanwaan, an kinaban kipot arog kaidtong container van na linunadan kan mga Burmese o an tangke nin tubig kun sain nautsan sa init kan disyerto an tolong Palestino. An kauswagan, arog kan baybay asin dagat, halimbawa sa Phuket o sa Caramoan, na ginigibong OFF LIMITS para sa mga kasaraditan.

An anomaliya kan satong panahon iyo ta naghahapot pa kita kun tano.